Mấy ngày cuối năm, người ta thường nói về pháo hoa, về lời hứa “năm mới sẽ tốt hơn”. Nhưng ở Minnesota, ngay trước thềm bước sang 2026, có những gia đ́nh lại nghe một tin khiến tim rơi xuống: tiền hỗ trợ giữ trẻ—thứ giúp họ đi làm mỗi sáng—có thể bị chặn lại v́ một cuộc điều tra liên bang.
Không phải v́ họ làm ǵ sai. Không phải v́ con họ bỗng dưng không c̣n cần lớp học, bữa ăn, người trông. Chỉ v́ một cơn băo chính trị–truyền thông–điều tra đang ào tới, kéo theo những con số khổng lồ, những cáo buộc chưa ngă ngũ, và một nỗi lo rất “đời”: nếu tiền không về kịp, cửa nhà trẻ đóng lại… th́ ai đi làm, ai trả tiền thuê nhà?
Từ một video YouTube đến cú “phanh gấp” tiền giữ trẻ
Theo các nhà cung cấp dịch vụ và giới chức, làn sóng bắt đầu nóng lên sau khi Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ (HHS) công bố biện pháp siết/đóng băng (tùy cách diễn giải của từng thông báo) ḍng chi trả hỗ trợ giữ trẻ liên bang liên quan Minnesota, trong bối cảnh điều tra gian lận. Trên mạng xă hội, Phó Bộ trưởng HHS Jim O’Neill nói thẳng: tiền sẽ chỉ được giải ngân khi các tiểu bang chứng minh được chúng đang được sử dụng “hợp lệ”.
Minnesota mỗi năm nhận khoảng 185 triệu USD tiền liên bang cho chương tŕnh giữ trẻ, ảnh hưởng trực tiếp tới hàng chục ngh́n trẻ em và gia đ́nh thu nhập thấp. Điều đáng sợ là thông báo ban đầu không nêu một “kế hoạch thay thế” nào để gia đ́nh xoay xở nếu ḍng tiền bị ngưng—một khoảng trống khiến cả hệ thống rung lên như bị rút chốt an toàn.
HHS sau đó giải thích cơ chế “xác minh bổ sung”: những cơ sở bị nghi có gian lận sẽ phải qua một tầng kiểm tra dày hơn (hồ sơ khiếu nại, sai lệch dữ liệu nội bộ của tiểu bang, bảng điểm danh, biên bản thanh tra…), c̣n các cơ sở khác sẽ phải nộp dữ liệu hành chính để bị rà soát. Nghe th́ giống “thủ tục”, nhưng với nhà trẻ và gia đ́nh lao động, thủ tục chậm một tuần cũng đủ thành… thảm họa.
V́ sao Minnesota bị đặt vào “tầm ngắm” liên bang?
Minnesota không phải tiểu bang duy nhất có gian lận phúc lợi. Nhưng đây lại là nơi thời gian qua liên tục nổ ra các vụ án lớn, đặc biệt các hồ sơ liên quan chương tŕnh xă hội thời Covid-19 và các dịch vụ Medicaid. Trong bối cảnh đó, một video lan truyền của YouTuber Nick Shirley—người tự nhận là “nhà báo độc lập”, từng làm nội dung chống di dân và chống Hồi giáo—bỗng trở thành mồi lửa.
Trong video, Shirley đi tới nhiều cơ sở giữ trẻ, quay cảnh cửa đóng, thử vào nhưng không được, rồi đặt nghi vấn: có nơi “không hoạt động” mà vẫn nhận tiền hỗ trợ. Video thu hàng triệu lượt xem, được lan truyền mạnh trên mạng xă hội, thậm chí được chia sẻ lại bởi những nhân vật chính trị hàng đầu như Phó Tổng thống JD Vance, Giám đốc FBI Kash Patel và cả Elon Musk. Vấn đề là: bằng chứng trong video bị đánh giá là hạn chế, v́ nhà trẻ có thể khóa cửa v́ lư do an ninh, có giờ hoạt động khác nhau, hoặc quy định không cho người lạ tự tiện vào khu vực trẻ em.
Một số cơ sở được nêu tên phản bác: có nơi cho biết Shirley tới lúc họ chưa mở cửa; có nơi CNN và báo địa phương ghi nhận vẫn thấy phụ huynh đưa trẻ tới b́nh thường. Cơ quan quản lư tiểu bang cũng thừa nhận “có câu hỏi về phương pháp” của video, nhưng nói họ vẫn xem nghi vấn gian lận là nghiêm trọng và sẽ rà soát.
Điều đáng nói: Minnesota là nơi có cộng đồng Somali lớn nhất nước Mỹ. Và v́ thế, khi các nghi vấn gian lận “đi kèm” cụm chữ “Somali-run daycare”, câu chuyện không c̣n là chuyện sổ sách. Nó chạm vào nỗi lo bị quy chụp, bị trừng phạt tập thể.
Gia đ́nh lao động mắc kẹt ở giữa: đóng cửa trong một tháng?
Tại một cuộc họp báo ở Minnesota, các chủ cơ sở giữ trẻ cảnh báo tác động có thể đến rất nhanh. Có giám đốc nói khoảng 75% trẻ tại cơ sở của bà đủ điều kiện nhận hỗ trợ, và nếu tiền không về, họ có thể phải đóng cửa chỉ trong ṿng một tháng. Một chủ cơ sở khác ở St. Paul kể nhiều gia đ́nh của họ “chỉ cách vô gia cư một kỳ lương”—nghĩa là chỉ cần một đứt găy nhỏ trong đời sống, là domino đổ.
Dân biểu tiểu bang Carlie Kotyza-Witthuhn gọi việc “đóng băng” (hay siết chi trả) theo kiểu quét rộng như vậy là điều khiến mọi người Minnesota cùng chịu thiệt. Bà nhấn mạnh Minnesota là một trong những nơi chi phí giữ trẻ đắt đỏ; tiền hỗ trợ không phải “xa xỉ”, mà là con số thật, v́ nuôi một hệ thống chăm sóc trẻ an toàn và đạt chuẩn vốn đă tốn kém.
Trong khi đó, phía Văn pḥng Bộ trưởng Tư pháp Minnesota (Attorney General) thông qua cố vấn cấp cao Carin Mrotz phản ứng gay gắt: chống gian lận là cần, nhưng “tấn công kiểu đốt sạch” vừa sai, vừa có thể… trái luật. Khi một chương tŕnh xă hội bị siết đột ngột, người bị đẩy ra ŕa đầu tiên thường không phải kẻ gian, mà là phụ huynh nghèo—những người không có quỹ dự pḥng để “đợi chính phủ rà soát xong”.
Nỗi lo c̣n lan sang an ninh. Có cơ sở giữ trẻ nói họ nhận những cuộc gọi đe dọa sau khi video lan truyền, thậm chí bị đột nhập phá hoại, lấy cắp hồ sơ liên quan tuyển dụng nhân sự và ghi danh trẻ. Một cộng đồng vốn đă căng thẳng lại càng rít chặt dây đàn.
“Băo liên bang” đồng loạt kéo tới: HHS, DHS, FBI, SBA và cả Quốc hội
Không chỉ HHS. Bộ An ninh Nội địa (DHS) cũng đẩy mạnh hoạt động, với các video cho thấy lực lượng điều tra vào những địa điểm bị xem là “nghi vấn gian lận”, cùng thông tin về việc kiểm tra hàng chục điểm. Các phát biểu của quan chức liên bang khiến dư luận hiểu rằng đây là chiến dịch “tổng lực”: vừa điều tra gian lận, vừa có yếu tố thực thi di trú.
Giám đốc FBI cũng lên tiếng rằng chống gian lận “cướp tiền thuế và làm hại trẻ em” là ưu tiên lớn, và cho biết đă tăng nguồn lực điều tra. Song song, lănh đạo Cơ quan Quản trị Doanh nghiệp Nhỏ (SBA) Kelly Loeffler tuyên bố tạm dừng một số khoản tài trợ thường niên cho Minnesota để điều tra nghi vấn gian lận PPP lên tới 430 triệu USD.
Đỉnh điểm là Quốc hội. Ủy ban Giám sát Hạ viện (House Oversight) do Dân biểu James Comer dẫn đầu thông báo mở điều trần về “gian lận và lạm dụng ngân sách liên bang” tại Minnesota, với phiên đầu ngày 7/1/2026 và một phiên khác dự kiến mời Thống đốc Tim Walz cùng Tổng chưởng lư Keith Ellison vào ngày 10/2/2026.
Thống đốc Walz đáp trả: tiểu bang đă mất nhiều năm siết chống gian lận, chuyển hồ sơ sang cơ quan thực thi pháp luật, đóng chương tŕnh rủi ro cao, tăng kiểm toán; ông c̣n đề nghị cơ quan lập pháp tiểu bang trao thêm thẩm quyền để hành động mạnh hơn. Walz cũng phản bác một số con số bị cho là “phóng đại để giật tít”, cho rằng cần chứng cứ trước khi ném ra những ước lượng gây sốc.
Khi “chống gian lận” trượt sang “trừng phạt tập thể”
Một phần khiến câu chuyện trở nên độc hại là cách nó bị chính trị hóa. Tổng thống Donald Trump thời gian qua có nhiều phát ngôn gay gắt nhắm vào cộng đồng Somali ở Minnesota và Dân biểu Ilhan Omar—người Mỹ gốc Somali. Những lời lẽ miệt thị, quy kết cả cộng đồng “không đóng góp” khiến không khí vốn căng nay càng ngột ngạt.
Cộng đồng Somali và các tổ chức dân sự phản bác: sai phạm (nếu có) là của “một nhóm người”, không thể biến thành bản án đạo đức cho hàng chục ngh́n gia đ́nh đang sống, làm việc, nộp thuế. Lănh đạo một tổ chức dân quyền Hồi giáo ở Minnesota nhấn mạnh phần đông cộng đồng Somali tại Twin Cities là những gia đ́nh chăm chỉ: chủ tiệm nhỏ, nhân viên y tế, sinh viên, người đi làm… họ không thể bị kéo vào một cuộc “đánh phủ đầu” chỉ v́ gốc gác.
Ở cấp độ kỹ thuật, câu chuyện cũng phức tạp hơn một đoạn video “cửa đóng then cài”. Nhiều cơ sở giữ trẻ khóa cửa và dùng thẻ ra vào v́ an ninh là chuyện b́nh thường. Quy định của Minnesota vốn rất chặt: cơ sở được cấp phép phải chịu kiểm tra đột xuất định kỳ; hồ sơ điểm danh, quy tŕnh thuốc men, đào tạo nhân sự… đều có checklist dày đặc. Chưa kể, tiền hỗ trợ (như CCAP) thường dựa trên số trẻ đủ điều kiện thực sự ghi danh, chứ không dựa trên “công suất” mà người ngoài nh́n thấy.