Một báo cáo mới trên tạp chí Emerging Infectious Diseases của CDC kêu gọi công nhận bệnh Chagas—căn bệnh có thể gây chết người do ký sinh trùng Trypanosoma cruzi lây qua bọ hôn (kissing bugs)—đã lưu hành thường trực (endemic) tại Hoa Kỳ. Theo các tác giả, việc thừa nhận thực trạng này là bước ngoặt để nước Mỹ đầu tư giám sát, phòng ngừa, xét nghiệm và nghiên cứu xứng đáng.
“Chúng tôi chờ điều này từ rất lâu rồi… để mọi người nhận ra bệnh đang có ngay trong cộng đồng mình,” bác sĩ Norman Beatty (ĐH Florida), đồng tác giả báo cáo, nói.
Chagas là gì và lây như thế nào?
Tác nhân: Ký sinh trùng T. cruzi.
Vector chính: Bọ triatomine (kissing bugs). Ban đêm, bọ hút máu quanh mặt rồi thải phân có chứa ký sinh trùng; người bệnh vô tình chà phân vào mắt, mũi, miệng hoặc vết cắn → nhiễm bệnh.
Đường lây khác: Thực phẩm nhiễm bẩn, truyền máu, ghép tạng, mẹ-con khi mang thai.
Gánh nặng bệnh tật và triệu chứng
WHO xếp Chagas vào bệnh nhiệt đới bị bỏ quên; PAHO coi lưu hành tại 21 quốc gia châu Mỹ (trừ Mỹ). Ở Mỹ Latin, Chagas là nguyên nhân hàng đầu của bệnh tim, gây mất sức lao động nhiều hơn cả sốt rét và Zika.
Giai đoạn sớm: sốt, đau nhức, nhức đầu, phát ban, nôn, mệt mỏi (kéo dài vài tuần–tháng).
Biến chứng muộn (20–30%): bệnh lý tim mạch (suy tim, rối loạn dẫn truyền), tiêu hoá và thần kinh, đột quỵ hoặc tử vong.
Điều trị: nếu phát hiện sớm, có thể điều trị tiệt căn bằng benznidazole hoặc nifurtimox; hiệu quả giảm dần khi bệnh kéo dài. Nhiều ca không được chẩn đoán vì bác sĩ ở Mỹ không nghĩ đến Chagas.
Từ năm 2007, nguồn máu Mỹ đã sàng lọc Chagas; không ít người chỉ phát hiện nhiễm khi hiến máu.
Bức tranh tại Hoa Kỳ: vì sao nên công nhận “nội địa”?
Ước tính CDC: khoảng 280.000 người đang sống chung với Chagas tại Mỹ (giám sát còn hạn chế, số ca nặng và tử vong chưa rõ).
Phân bố vector: đã phát hiện bọ hôn ở 32 bang; chủ yếu miền Nam ấm nóng, nhưng biến đổi khí hậu có thể giúp chúng mở rộng địa bàn.
Ổ chứa động vật: ít nhất 17 bang ghi nhận động vật có vú nhiễm ký sinh trùng (chuột túi Virginia, gấu mèo, tatu, chồn hôi, sói đồng cỏ, chuột gỗ…). Thú nuôi và thú vườn thú (mèo, chó, một con ngựa) cũng có ca nhiễm.
Ca bệnh ở người báo cáo tại 8 bang: Arkansas, Arizona, California, Louisiana, Missouri, Mississippi, Tennessee, Texas. Có thể nhiều hơn, vì phần lớn bang không bắt buộc báo cáo.
Bác sĩ Mario J. Grijalva (ĐH Ohio) gọi việc công nhận “endemic” là “bước ngoặt” cho chính sách công và nhận thức: khi xem là vấn đề “của người khác”, nó không quan trọng; nhưng khi thừa nhận đang ảnh hưởng người dân Mỹ, ta mới có động lực hành động đúng mức.
Bài học từ khu vực: nhận thức giúp cứu người
Trong kỳ nghỉ phép, Grijalva chạy xe máy xuyên Mỹ Latin để truyền thông điệp về Chagas. Ông thấy:
Ở Chile, Bolivia, Argentina—nơi có chiến dịch y tế công mạnh—người dân biết về Chagas và quản lý ca bệnh tốt.
Ở Ecuador, Peru—nơi thiếu nỗ lực phối hợp—đa số không biết về bệnh.
Kết luận: Chagas có thể kiểm soát, nếu có nhận thức và chương trình y tế công bài bản.
Khoảng trống chính sách ở Mỹ
Mỹ có chương trình diệt muỗi rộng khắp, nhưng gần như không làm gì với bọ hôn, Beatty nói.
Ông kêu gọi mở rộng: giám sát vector, xét nghiệm chủ động (nhất là nhóm nguy cơ), đào tạo bác sĩ, và tài trợ nghiên cứu.
Bạn có thể làm gì để tự bảo vệ?
Gia cố nhà cửa: bịt kín khe hở, lắp lưới chống muỗi/ côn trùng.
Kiểm soát côn trùng: vệ sinh sân vườn, hạn chế nơi trú ẩn (đống gỗ, đống lá khô, chuồng trại sát nhà). Có thể phun thuốc, nhưng hiện chưa có chế phẩm được phê duyệt riêng cho bọ hôn tại Mỹ.
Thú nuôi: theo dõi sức khỏe chó/mèo ở vùng có vector; tham vấn bác sĩ thú y.
Y tế: nếu sống/du lịch ở vùng nguy cơ và có triệu chứng nghi ngờ, hãy báo với bác sĩ về khả năng Chagas để được xét nghiệm sớm.
Ở Florida—nơi ông làm việc—khoảng 30% bọ hôn xét nghiệm dương tính với T. cruzi. “Mọi người sợ—và họ có quyền lo lắng,” Beatty nói. “Tôi chỉ là một người, đội rất nhỏ, nguồn lực hạn chế—nhưng với nhận thức rộng rãi hơn, nhiều người khác có thể cùng chung tay.”
Thông điệp cốt lõi: Chagas đang hiện diện ở Mỹ. Công nhận endemic không phải để gây hoang mang, mà để hành động sớm—giám sát tốt hơn, chẩn đoán sớm hơn, điều trị hiệu quả hơn—để tránh những biến chứng tim mạch và tử vong vốn có thể phòng ngừa được.