Vì sao Donald Trump cố tìm kiếm một thỏa thuận với Iran

[vuitoichat]

Theo như các nhà quan sát, điều Tổng thống Donald Trump tin rằng ông đang ở “vị thế mạnh” để áp đặt những điều kiện khắt khe hơn nhiều so với thỏa thuận năm 2015. không phản ánh sự thay đổi lập trường, mà là một toan tính chiến lược trong bối cảnh cân bằng quyền lực đã dịch chuyển, nay lại để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận mới với Cộng hòa Hồi giáo. Khi có vẻ như là một nghịch lý khi Donald Trump, người từng rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 và gọi đó là “thỏa thuận tồi tệ nhất lịch sử”.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi (G) tham quan triển lãm về những thành tựu hạt nhân của đất nước, tại Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran, Teheran. Ảnh do Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran công bố ngày 10/11/2025. AP

Những tín hiệu về khả năng mở lại kênh đối thoại Mỹ–Iran có vẻ như là một nghịch lý khi Donald Trump, người từng rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 và gọi đó là “thỏa thuận tồi tệ nhất lịch sử”, nay lại để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận mới với Cộng hòa Hồi giáo. Tuy nhiên, theo các nhà quan sát, điều này không phản ánh sự thay đổi lập trường, mà là một toan tính chiến lược trong bối cảnh cân bằng quyền lực đã dịch chuyển.

Khác với năm 2015, Nhà Trắng cho rằng Mỹ đang ở vị thế mạnh hơn. Chính quyền Trump đã duy trì và siết chặt trừng phạt kinh tế, làm suy yếu đáng kể nền kinh tế Iran. Cùng lúc, những bất ổn nội bộ tại Iran khiến giới lãnh đạo Teheran chịu áp lực lớn từ trong nước. Trên bình diện quân sự, việc Mỹ điều thêm tàu chiến tới Vùng Vịnh gửi đi thông điệp răn đe rõ ràng: Washington sẵn sàng gia tăng áp lực nếu đàm phán bế tắc.

Donald Trump tin rằng ông đang ở “vị thế mạnh” để áp đặt những điều kiện khắt khe hơn nhiều so với thỏa thuận năm 2015.

Cụ thể, Nhà Trắng đặt ba yêu cầu chính: chấm dứt hoàn toàn việc làm giàu uranium, hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo, và chấm dứt sự hỗ trợ của Iran đối với các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah ở Liban hay Houthis tại Yemen. Đây là những trụ cột trong chiến lược ảnh hưởng khu vực của Téhéran, vốn không được đề cập trong thỏa thuận hạt nhân 2015, và cũng là những vấn đề mà Iran coi là lợi ích an ninh không thể thương lượng.

Về phía Iran, lập trường công khai vẫn cứng rắn. Ngoại trưởng Abbas Araghchi, trong cuộc trả lời phỏng vấn CNN ngày 1/2, khẳng định rằng Iran đồng ý với nguyên tắc “không có vũ khí hạt nhân”, nhưng nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải đi kèm với việc dỡ bỏ trừng phạt. “Đây là điều có thể, đừng nói về những điều bất khả thi”, ông nói, đồng thời loại trừ khả năng thảo luận về năng lực phòng thủ hay chương trình tên lửa của Iran.

Tuy vậy, Téhéran cũng để ngỏ cánh cửa đối thoại. Ngày 3/2, tổng thống Masoud Pezeshkian thông báo đã ủy quyền cho ngoại trưởng tiến hành đàm phán trực tiếp với Mỹ, “với điều kiện tồn tại một môi trường phù hợp, không có đe dọa hay yêu sách phi lý”. Phát biểu này cho thấy Iran sẵn sàng thử nghiệm kênh ngoại giao, nhưng vẫn giữ những lằn ranh đỏ rõ ràng.

Trong khi đó, bóng đen của kịch bản quân sự vẫn bao trùm. Các cố vấn thân cận của lãnh tụ tối cao Iran cảnh báo rằng nếu Mỹ tấn công, Iran sẽ đáp trả không chỉ vào lực lượng Mỹ trong khu vực mà cả Israel. Theo phóng viên RFI tại Téhéran, Siavosh Ghazi, Iran cũng để ngỏ khả năng nhắm vào các căn cứ Mỹ và nhóm tàu sân bay đang hiện diện tại Vùng Vịnh.

Về phía Israel, chính phủ của Benyamin Netanyahu tỏ ra hoài nghi về triển vọng đàm phán. Theo trang Axios, trong chuyến thăm Washington gần đây, tổng tham mưu trưởng Israel Eyal Zamir đã trình bày với Mỹ các kế hoạch phòng thủ và tấn công trong trường hợp xảy ra chiến tranh với Iran. Trước Quốc Hội Israel, ông Netanyahu tuyên bố nước này “sẵn sàng đối mặt với mọi kịch bản”, đồng thời tiếp tục thúc giục Washington gây áp lực tối đa để buộc Iran dừng hoàn toàn chương trình hạt nhân, tên lửa và hỗ trợ các nhóm vũ trang.

Gặp đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff tại Jerusalem ngày 03/02, thủ tướng Israel Benyamin Netanyahu đã khẳng định lại mối hoài nghi của ông với Teheran. Theo các nhà phân tích, Nhà Trắng dường như đang theo đuổi chiến lược “hai đường song song”: vừa mở kênh ngoại giao, vừa duy trì áp lực quân sự.

Đối với Donald Trump, mong muốn đạt thỏa thuận với Iran không xuất phát từ sự mềm mỏng, mà từ tính toán thực dụng. Nếu thành công, ông có thể tuyên bố đã đạt được một thỏa thuận “tốt hơn” những gì mà chính quyền trước ông không làm được, kiềm chế Iran trên nhiều mặt trận và củng cố hình ảnh của mình như một nhà lãnh đạo cứng rắn nhưng hiệu quả. Ngược lại, nếu đàm phán thất bại, ông vẫn có thể lập luận rằng Washington đã “cho Iran cơ hội”, qua đó tạo cơ sở chính trị cho các biện pháp mạnh tay hơn.

Trong những ngày tới, khả năng diễn ra cuộc gặp trực tiếp Mỹ–Iran, lần đầu tiên kể từ cuộc xung đột 12 ngày giữa Israel và Iran vào tháng 6/2025, sẽ là phép thử quan trọng. Thành công hay thất bại của các cuộc tiếp xúc này không chỉ định hình quan hệ song phương Mỹ–Iran, mà còn tác động trực tiếp đến cán cân an ninh tại Trung Đông trong giai đoạn đầy biến động hiện nay.