Còn Đại Sứ Reinhardt cũng đã phát biểu sự dè dặt về những rắc rối trong mối quan hệ có thể xảy ra do việc Diệm truất phế Bảo Đại và phê chuẩn hiến pháp bằng cuộc phổ thông đầu phiếu. Ông nói “Thủ tục trưng cầu dân ý rõ ràng là thiếu dân chủ (clearly less democratic) bằng việc bầu cử một quốc hội để quyết định vấn đề Bảo Đại và tân hiến pháp.” (95) Những quan tâm của Đại Sứ Reinhart phản ảnh mối bận tâm khá nhiều của người Hoa Kỳ đối với dư luận không tốt mà Tòa Bạch Ốc dự đoán về phản ứng đối với cuộc trưng cầu dân ý rõ ràng là phản dân chủ của Diệm. Ông Đại Sứ Hoa Kỳ cảnh báo “Nhà cầm quyền đã khống chế cuộc trưng cầu dân ý và không tạo cơ hội cho đối thủ có quyền điều trần và những yếu tố phản dân chủ khác mà báo chí ngoại quốc tại Sài Gòn không phải không biết về điều này.” (96) Ông nhấn mạnh rằng sẽ là điều thiếu khôn ngoan cho các giới chức Hoa Kỳ khi công khai phát biểu rằng rằng cuộc trưng cầu dân ý truất phế Bảo Đại là sự bày tỏ ý chí của người dân Việt Nam một cách tự do và dân chủ. Thay vào đó, Đại Sứ Reinhard đưa ra lời cố vấn là Hoa Kỳ đơn thuần mong muốn tương lai của chính quyền Việt Nam là vấn đề nội bộ tùy thuộc vào quyết định của toàn dân. Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ đã đồng ý và vào ngày 20 tháng Mười, phát ngôn viên của Bộ Trưởng Ngoại Giao Foster Dulles đưa ra bản công bố với những lời lẽ tương tự như vậy. (97) Dường như Hoa Kỳ chọn lựa thái độ giảm nhẹ tính dân chủ của cuộc trưng cầu dân ý để tránh những lúng túng về chính trị khi các quan sát viên quốc tế thấy rõ bức màn dân chủ của Diệm đang mỏng dần (wearing thin).

23 tháng 10

Vào giờ phút cử tri Miền Nam Việt Nam tới địa điểm bỏ phiếu vào ngày 23 Tháng Mười, chính phủ của Diệm đã đã thiết lập một kế hoạch điều hành và ghi kết quả của cuộc bầu cử. Ngay sau khi Thủ Tướng loan báo ngày trưng cầu dân ý vào 6 Tháng Mười thì chính quyền đã công bố những chi tiết cụ thể, quan trọng cho việc bỏ phiếu. Mặc dù những điều khoàn này xem ra quá thường dưới con mắt của người Tây Phương ở thế kỷ XXI nhưng nó lại rất mới lạ và quan trọng với cử tri Việt Nam vào thời điểm 1955. Trong một nỗ lực bảo đảm phổ thông đầu phiếu, hoặc ít ra bề ngoài là như vậy, tất cả gái trai trên 18 tuổi đã ghi danh trong cuộc kiểm tra dân số mới đây đều có quyền đi bầu và bỏ phiếu kín. Theo sự kiểm kê cuối cùng của chính phủ, tổng số cử tri ghi danh là 5,335,688 người. (98) Để bảo đảm chính xác và ngăn ngừa gian lận, chính phủ ra lệnh cho các giới chức địa phương thiết lập các địa điểm bỏ phiếu riêng cho mỗi 1000 cử tri. (99)

Khi bước vào phòng phiếu, cử tri phải xuất trình thẻ căn cước để nhận phiếu bầu và một phong bì. Cử tri được hướng dẫn tách đôi lá phiếu có in hình người mà mình định bầu cử, bỏ vào phong bì, rồi trình cho nhân viên điều hành phòng phiếu xem trước khi bỏ vào thùng. Sau đó cử tri vứt nửa lá phiếu có in hình mà người mình không bầu xuống dưới đất hoặc vào thùng rác. Cho dù quy luật bầu cử bề ngoài có vẻ công bằng như thế, nhưng lá phiếu ném xuống đất cho thấy Diệm là người chắc chắn được chọn lựa. (xem hình 4) Phía bên trái, lồng trong khung màu xanh, màu xui xẻo (unauspiciopus) là hình Vua Bảo Đại trong bộ quốc phục, béo phì, mặt mũi tối tăm, bên dưới có hàng chữ “Tôi không truất phế Bảo Đại và không bầu cho Ngô Đình Diệm làm Tổng thống để lãnh nhiệm vụ tổ chức một chính quyền dân chủ.” Phía bên phải, lồng trong khung màu đỏ, màu hên màu may mắn, là hình Ô. Diệm trong bộ Âu phục, mặt mũi tươi cười, sáng sủa làm cho mọi người ngưỡng mộ, bên dưới có hàng chữ “Tôi đồng ý truất phế Bảo Đại và bầu cho Ngô Đình Diệm làm Tổng thống để lãnh nhiệm vụ tổ chức một chính quyền dân chủ” (100). Trùm tình báo CIA ở Việt Nam lúc bấy giờ là Edward Lansdale nhớ lại là đã cố vấn cho Diệm in màu trên lá phiếu để ảnh hưởng mạnh mẽ tới người dân mà không cần nói tới chuyện mê tín hoặc phong tục tập quán. Tuy nhiên, Lansdale nói rằng ông ta đã yêu cầu Diệm phải dùng một tấm hình đẹp của Bảo Đại để cho cuộc bầu cử có giá trị. (101) Hơn thế nữa, cũng có rất ít bằng chứng cho thấy Hoa Kỳ thực sự quan tâm đến những thủ tục bầu phiếu do Diệm đặt ra trước ngày trưng cầu dân ý.

Nói chung, cho dù bản chất của lá phiếu đã có ý hướng dẫn (gợi ý) cho cử tri, bộ tham mưu của Diệm cũng đã đưa ra một thủ tục kiểm phiếu vô tư. Khi mọi người đã đi bầu xong, nhân viên phòng phiếu được hướng dẫn đặc biệt về thủ tục kiểm phiếu vào báo cáo kết quả. Quy định của chính phủ nói rõ làm thế nào để xác định một lá phiếu hợp lệ, khi nào báo cáo và báo cáo cho ai. Ít ra trên mặt báo chí, chính quyền cũng đề ra những bước tổng quát để ngăn chặn bầu phiếu gian lận. Tuy nhiên, nói cho thực ra, với khối lượng vận động cho một phía, với bầu không khí chống Bảo Đại hoặc những ngăn chặn về chính trị theo quan niệm Khổng giáo – cũng có thể giải thích sự thắng lợi 98 % của Diệm trong bối cảnh chính trị hỗn tạp của Miền Nam. Có thể sự mua chuộc và đe dọa đã đóng vai trò quan trọng trong tiến trình này.

tm