Quần đảo Chagos là gì và tại sao ông Trump cho rằng Anh "ngu ngốc" nếu từ bỏ chúng?
 

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã gọi Vương quốc Anh là “ngu ngốc” vì có kế hoạch chuyển giao quyền sở hữu quần đảo Chagos, bao gồm cả căn cứ không quân Mỹ trên đảo Diego Garcia, cho Mauritius.


Năm 1971, Mỹ và Anh đã xây dựng một căn cứ quân sự trên đảo Diego Garcia, một trong những hòn đảo thuộc quần đảo Chagos. Ảnh: Getty.
“Thật sốc khi ‘đồng minh NATO xuất sắc’ của chúng ta là Vương quốc Anh hiện đang lên kế hoạch trao đảo Diego Garcia… MÀ KHÔNG CÓ BẤT KỲ LÝ DO GÌ. Không còn nghi ngờ gì nữa, Trung Quốc và Nga đã chú ý đến hành động yếu kém toàn diện này”, ông Trump viết vào sáng sớm ngày 20/1 trên mạng xã hội Truth Social.

“Việc Anh trao đi vùng đất cực kỳ quan trọng là một hành động ngu ngốc”, ông Trump nói thêm, coi động thái này là một lý do nữa để Washington cần phải kiểm soát Greenland.

Sự phản đối mới của Tổng thống Mỹ đối với kế hoạch liên quan đến quần đảo Chagos đã làm bùng lên cuộc tranh luận gay gắt tại Anh, bất chấp thực tế rằng chính ông Trump từng ca ngợi thỏa thuận này vào năm ngoái là một “thành tựu mang tính bước ngoặt”.

Quần đảo Chagos là gì?
Quần đảo Chagos là một quần đảo nằm ở trung tâm Ấn Độ Dương, cách Mauritius hơn 1.000 dặm (1.609 km) về phía đông bắc. Anh kiểm soát các hòn đảo này cùng với Mauritius từ năm 1814 theo Hiệp ước Paris, sau thất bại của Napoleon.

Năm 1965, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Anh đạt được một thỏa thuận tách quần đảo Chagos khỏi Mauritius, giữ quyền kiểm soát quần đảo và đổi tên thành Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh. Theo thời gian, nhiều người Chagos đã bị buộc rời khỏi đảo để nhường chỗ cho một căn cứ quân sự, phần lớn tái định cư tại Mauritius. Dù Mauritius giành độc lập năm 1968, quần đảo Chagos vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của Anh.

Vì sao Mỹ có căn cứ quân sự ở đó?
Nhằm ngăn chặn ảnh hưởng quân sự của Liên Xô trong khu vực, Mỹ và Anh đã xây dựng một căn cứ lớn trên đảo Diego Garcia vào năm 1971. Đây là một trong những tài sản quân sự ở nước ngoài quan trọng và bí mật nhất của Mỹ.

Diego Garcia từng được sử dụng để xuất phát hai cuộc tấn công Iraq, là điểm hạ cánh then chốt cho các máy bay ném bom thực hiện nhiệm vụ khắp châu Á, và từng bị liên hệ với các chương trình “bàn giao tù nhân bí mật” của Mỹ.

Vì sao Anh từ bỏ quyền kiểm soát quần đảo?
Mauritius trong nhiều thập kỷ đã tuyên bố chủ quyền đối với quần đảo và theo đuổi vụ việc tại các tòa án quốc tế. Năm 2019, Tòa án Công lý Quốc tế – cơ quan tư pháp cao nhất của Liên Hợp Quốc – phán quyết rằng Anh phải trao trả quần đảo Chagos cho Mauritius “trong thời gian sớm nhất có thể”. Tòa cho rằng động thái này sẽ cho phép Mauritius “hoàn tất quá trình phi thực dân hóa lãnh thổ phù hợp với quyền tự quyết của các dân tộc”.

Dù phán quyết không mang tính ràng buộc pháp lý, Anh vẫn phải đối mặt với áp lực quốc tế ngày càng gia tăng. Các chính phủ Anh kế tiếp nhau, cả Bảo thủ lẫn Công đảng, đều coi đây là phép thử đối với cam kết của Anh với luật pháp quốc tế.

Anh và Mỹ có còn tiếp cận các đảo này không?
Chỉ đối với đảo Diego Garcia. Theo các điều khoản của hiệp ước được Thủ tướng Anh Keir Starmer và người đồng cấp Mauritius ký và phê chuẩn vào tháng 5/2025, Anh sẽ chuyển giao chủ quyền toàn bộ quần đảo Chagos cho Mauritius.

Tuy nhiên, Anh sẽ trả cho Mauritius 101 triệu bảng Anh (136 triệu USD) mỗi năm để thuê căn cứ quân sự Diego Garcia trong 99 năm, đồng nghĩa với việc Anh và Mỹ vẫn có thể tiếp tục sử dụng cơ sở này.

Vào thời điểm đó, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết Washington “hoan nghênh” thỏa thuận giữa Anh và Mauritius. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố rằng sau quá trình rà soát liên ngành toàn diện, chính quyền Trump kết luận thỏa thuận này “bảo đảm hoạt động lâu dài, ổn định và hiệu quả” tại Diego Garcia, đồng thời cho biết ông Trump “đã bày tỏ sự ủng hộ đối với thành tựu mang tính bước ngoặt này” trong cuộc gặp với ông Starmer.

Liệu thỏa thuận có thể bị hủy bỏ?
Dù hiệp ước đã được cả hai viện của Quốc hội Anh xem xét kỹ lưỡng và đang tiến gần tới phê chuẩn cuối cùng, sự phản đối đột ngột của ông Trump đã thúc đẩy các chính trị gia cánh hữu tại Anh lên tiếng chỉ trích.

Ông Nigel Farage, lãnh đạo đảng dân túy Reform UK, nói: “Người Mỹ đã tỉnh ngộ và nhận ra rằng họ đã bị nói dối. Họ được bảo rằng Anh không còn lựa chọn nào khác ngoài việc trao quần đảo Chagos. Điều này hoàn toàn không đúng, và giờ họ đang tức giận với chúng tôi”.

Bà Kemi Badenoch, lãnh đạo đảng Bảo thủ đối lập, còn đi xa hơn ông Trump khi tuyên bố: “Việc trả tiền để từ bỏ quần đảo Chagos không chỉ là ngu ngốc, mà là hành động tự phá hoại hoàn toàn”.

Tuy nhiên, vẫn chưa rõ liệu sự phản đối của ông Trump hay làn sóng phẫn nộ từ phe đối lập có thể làm đổ vỡ thỏa thuận hay không, bởi Công đảng hiện đang nắm đa số áp đảo trong Quốc hội.

Vì sao ông Trump gọi quyết định này là ngu ngốc?
Trái ngược với những lời khen trước đây, ông Trump cho rằng quyết định của Anh sẽ bị Trung Quốc và Nga coi là một “hành động yếu kém toàn diện”.

“Đây là những cường quốc quốc tế chỉ công nhận SỨC MẠNH, đó là lý do vì sao Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, dưới sự lãnh đạo của tôi, chỉ sau một năm đã được tôn trọng hơn bao giờ hết”, ông nói.

Người Chagos muốn gì?
Các cuộc đàm phán giữa chính phủ Anh và Mauritius đã diễn ra mà không có sự tham gia của cộng đồng người Chagos. Dân số người Chagos trên toàn cầu được ước tính khoảng 10.000 người, sống chủ yếu tại Anh, Mauritius và Seychelles.

Một cuộc khảo sát với hơn 3.600 người do Whitestone Insight thực hiện cho thấy cộng đồng người Chagos trên toàn cầu “phần lớn” ủng hộ việc tiếp tục thuộc Anh và phản đối việc chuyển giao chủ quyền cho Mauritius.

Trong tuyên bố hôm thứ Ba, Mauritius cho biết nước này “đã ghi nhận” các phát biểu của ông Trump về quần đảo Chagos, đồng thời nhấn mạnh rằng “chủ quyền của Cộng hòa Mauritius đối với quần đảo Chagos đã được luật pháp quốc tế công nhận rõ ràng và không còn là vấn đề để tranh cãi”.

Greenland liên quan gì đến chuyện này?
Xét bề ngoài, hầu như không liên quan. Ông Trump tuyên bố rằng việc Anh từ bỏ quyền kiểm soát quần đảo Chagos là “một trong chuỗi rất dài các lý do về an ninh quốc gia khiến Greenland phải được thâu tóm”, nhưng không giải thích thêm.

Ông Trump đã đưa ra nhiều lý do để biện minh cho quan điểm rằng Washington cần kiểm soát Greenland. Hôm đầu tuần, ông còn liên hệ mong muốn sở hữu Greenland với việc không giành được giải Nobel Hòa bình, nói rằng điều đó khiến ông không còn cảm thấy bị ràng buộc phải “chỉ nghĩ đến hòa bình”.

Theo nhiều cách, sự phản đối của ông Trump đối với thỏa thuận của ông Starmer phản ánh sự va chạm giữa hai thế giới quan. Trong khi ông Starmer lập luận rằng Anh có nghĩa vụ pháp lý phải trao quần đảo Chagos cho Mauritius, thì ông Trump đã cho thấy rõ rằng ông không thừa nhận những ràng buộc như vậy.

Khi được tờ New York Times hỏi tuần trước điều gì có thể kiềm chế quyền lực của ông trên trường quốc tế, ông Trump trả lời: “Chỉ có một thứ. Đạo đức của chính tôi. Tư duy của chính tôi. Đó là thứ duy nhất có thể ngăn tôi lại”. Và ông nói thêm: “Tôi không cần luật pháp quốc tế”.

VietBF@ sưu tập