Nhà Tùy tồn tại bao nhiêu năm, có mấy vị hoàng đế?
 

Năm Đại Nghiệp thứ 13 (617), Tùy Dạng đế Dương Quảng bị thống lĩnh Cấm vệ quân là Vũ Văn Hóa Cập sát hại. Vương triều nhà Tùy dựng được 38 năm, trải qua 4 đời hoàng đế, bị diệt vong.

Nhà Tùy là một triều đại ngắn ngủi nhưng giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử Trung Quốc, bởi đây là chính quyền đã kết thúc hơn hai thế kỷ chia cắt Nam – Bắc triều, tái lập sự thống nhất quốc gia và đặt nền móng trực tiếp cho sự hưng thịnh rực rỡ của nhà Đường sau này. Triều đại này ra đời năm 581, khi Dương Kiên – một đại thần quyền thế của Bắc Chu – được Bắc Chu Tĩnh Đế thiện nhượng ngôi báu và chính thức xưng đế, lấy niên hiệu là Tùy Văn Đế. Từ năm 581 đến năm 619, nhà Tùy tồn tại trong vòng 38 năm, trải qua bốn vị hoàng đế, bao gồm Tùy Văn Đế Dương Kiên, Tùy Dạng Đế Dương Quảng, Tùy Cung Đế Dương Hựu và Hoàng Thái Chủ Dương Đồng. Dù thời gian tồn tại ngắn ngủi, nhà Tùy vẫn để lại dấu ấn sâu sắc trên nhiều phương diện chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa và đối ngoại.

Ngay từ khi thành lập, nhà Tùy đã mang sứ mệnh lịch sử là thống nhất Trung Hoa sau gần ba thế kỷ phân liệt kể từ loạn Vĩnh Gia cuối thời Tây Tấn. Sau khi lên ngôi, Tùy Văn Đế từng bước củng cố quyền lực trung ương, dẹp yên các thế lực chống đối trong nội bộ Bắc Chu cũ, đồng thời triển khai một chiến lược lâu dài nhằm tiêu diệt các chính quyền còn tồn tại ở phía nam. Năm 587, nhà Tùy thôn tính Hậu Lương, đến năm 589 phát động chiến tranh quy mô lớn diệt nhà Trần ở miền Nam. Việc bắt được Trần Hậu Chủ Trần Thúc Bảo đã đánh dấu sự kết thúc hoàn toàn của cục diện Nam – Bắc triều kéo dài hơn 280 năm, đưa toàn bộ Trung Quốc trở lại dưới sự thống nhất của một triều đình trung ương.


Sau khi thống nhất, nhà Tùy đạt đến thời kỳ thịnh trị dưới niên hiệu Khai Hoàng của Tùy Văn Đế. Triều đình tiến hành hàng loạt cải cách quan trọng, tổng kết kinh nghiệm hưng vong của các triều đại trước, đặc biệt chú trọng đến việc điều hòa quan hệ xã hội, giảm nhẹ mâu thuẫn giai cấp và củng cố nền tảng nông nghiệp. Trên phương diện chính trị, nhà Tùy chính thức xác lập chế độ tam tỉnh lục bộ, thay thế các mô hình cũ phức tạp và kém hiệu quả của thời Nam – Bắc triều. Chế độ này vừa phân quyền, vừa kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan trung ương, đồng thời tăng cường quyền lực tối cao của hoàng đế, trở thành khuôn mẫu cho các triều đại Đường, Tống và nhiều triều đại về sau. Song song với đó, nhà Tùy bãi bỏ cửu phẩm trung chính chế vốn tạo điều kiện cho thế tộc lũng đoạn chính quyền, thay vào đó là chế độ khoa cử nhằm tuyển chọn nhân tài dựa trên năng lực, qua đó từng bước phá vỡ đặc quyền chính trị của các gia tộc lớn.

Về kinh tế, triều Tùy tiếp tục và hoàn thiện quân điền chế, kết hợp với tô dung điều chế, vừa đảm bảo ruộng đất cho nông dân, vừa tạo nguồn thu ổn định cho quốc khố. Triều đình tiến hành điều tra hộ khẩu nghiêm ngặt, xóa bỏ tình trạng che giấu nhân khẩu vốn phổ biến trong thời kỳ chiến loạn trước đó. Nhờ chính sách thuế khóa tương đối nhẹ và lao dịch được tiết giảm trong giai đoạn đầu, số hộ khẩu và dân số tăng nhanh. Theo ghi chép, đến năm 613, cả nước có khoảng 9 triệu hộ với hơn 44 triệu dân, đưa nhà Tùy trở thành một trong những quốc gia đông dân nhất thế giới thời bấy giờ. Cùng với sự gia tăng dân số, diện tích đất canh tác được mở rộng, sản lượng nông nghiệp tăng cao, các kho lương tại Trường An và Lạc Dương tích trữ hàng triệu thạch lương thực, phản ánh sự sung túc hiếm thấy sau nhiều thế kỷ chiến tranh.

Cương vực của nhà Tùy ở thời kỳ cực thịnh rất rộng lớn. Phía bắc, triều đình đẩy lùi thế lực Đột Quyết, mở rộng biên giới đến vùng bắc Âm Sơn; phía đông bắc, biên giới giáp Cao Câu Ly tại khu vực Liêu Thủy; phía tây, ảnh hưởng lan tới hành lang Hà Tây, Thanh Hải và một phần Tây Vực; phía nam kiểm soát hoàn toàn lưu vực Trường Giang, Lĩnh Nam và cả đảo Hải Nam. Với lãnh thổ trải dài từ sa mạc, thảo nguyên cho đến đồng bằng phì nhiêu và ven biển, nhà Tùy kiểm soát một không gian địa lý rộng lớn, tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu kinh tế và văn hóa.

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của nhà Tùy là việc xây dựng hệ thống Đại Vận Hà. Bắt đầu từ thời Tùy Văn Đế và được mở rộng mạnh mẽ dưới thời Tùy Dạng Đế, hệ thống kênh đào này nối liền các lưu vực sông lớn như Hoàng Hà, Trường Giang, Hoài Hà và Tiền Đường Giang, tạo thành một mạng lưới giao thông thủy xuyên suốt Bắc – Nam. Đại Vận Hà không chỉ giải quyết bài toán vận chuyển lương thực từ vùng Giang Nam trù phú ra miền bắc, mà còn thúc đẩy sự hình thành và phát triển của hàng loạt đô thị ven kênh, tiêu biểu như Lạc Dương và Giang Đô. Về lâu dài, công trình này trở thành trụ cột kinh tế – giao thông của Trung Quốc trong hơn một thiên niên kỷ.

Tuy nhiên, sự thịnh vượng của nhà Tùy không kéo dài. Những hạn chế nội tại dần bộc lộ ngay từ cuối thời Tùy Văn Đế, khi ông trở nên đa nghi, sử dụng hình pháp hà khắc và giết hại nhiều công thần khai quốc, làm suy yếu nền tảng chính trị. Sau khi Tùy Văn Đế qua đời năm 604, Tùy Dạng Đế Dương Quảng lên ngôi. Trong giai đoạn đầu, triều đại vẫn duy trì được thế mạnh về kinh tế và quân sự, nhưng tham vọng quá lớn cùng phong cách cai trị xa hoa, bạo ngược của Tùy Dạng Đế đã nhanh chóng đẩy đất nước vào khủng hoảng. Việc xây dựng hàng loạt cung điện, cung thành, mở rộng Đại Vận Hà với nhịp độ gấp gáp, cùng những cuộc tuần du tốn kém khiến hàng triệu dân phu phải lao dịch nặng nề, đời sống nhân dân ngày càng khốn đốn.

Đặc biệt, ba cuộc chinh phạt quy mô lớn nhằm vào Cao Câu Ly đã tiêu hao khối lượng khổng lồ nhân lực và vật lực. Hàng triệu binh sĩ và dân phu bị huy động, thương vong nặng nề nhưng không đạt được kết quả quyết định. Những thất bại quân sự này làm quốc khố cạn kiệt, lòng dân oán thán, trong khi các thế lực địa phương và tướng lĩnh dần mất niềm tin vào triều đình trung ương. Từ năm 610 trở đi, khởi nghĩa nông dân bùng phát khắp nơi, tiêu biểu là Ngõa Cương quân ở Hà Nam, lực lượng của Đậu Kiến Đức ở Hà Bắc, Đỗ Phục Uy ở Giang Hoài, cùng hàng loạt thế lực cát cứ khác.

Trước tình thế đó, chính quyền trung ương của nhà Tùy nhanh chóng tan rã. Năm 618, Tùy Dạng Đế bị sát hại trong binh biến tại Giang Đô. Cùng năm, Lý Uyên chiếm Trường An, lập Tùy Cung Đế làm vua bù nhìn rồi buộc nhường ngôi, khai sáng nhà Đường. Đến năm 619, Vương Thế Sung phế Dương Đồng và tự xưng đế, đánh dấu sự diệt vong hoàn toàn của nhà Tùy.

Như vậy, nhà Tùy là một triều đại “ngắn mà nặng”, tồn tại chưa đầy bốn thập kỷ nhưng đã hoàn thành những nhiệm vụ lịch sử có ý nghĩa lâu dài. Việc thống nhất Trung Quốc, xây dựng bộ máy chính quyền trung ương tập quyền, xác lập khoa cử, phát triển kinh tế nông nghiệp và kiến tạo Đại Vận Hà đã đặt nền móng vững chắc cho thời kỳ thịnh trị của nhà Đường. Đồng thời, sự sụp đổ nhanh chóng của nhà Tùy cũng là bài học sâu sắc về giới hạn của quyền lực chuyên chế, khi tham vọng và sự lạm dụng sức dân có thể phá hủy ngay cả một triều đại từng ở đỉnh cao hưng thịnh.

Vietbf @ Sưu tầm