Dương Tam Kha cướp ngôi nhà Ngô, có cái kết ra sao?
 

Sau khi Ngô Quyền mất, Dương Tam Kha đã lợi dụng thời cơ, dựa vào thế lực sẵn có để cướp ngôi nhà Ngô, tự xưng là Dương Bình Vương. Tuy vậy, sau khi bị Ngô Xương Văn giành lại ngôi báu, ông lại chi bị giáng xuống làm Chương Dương sứ.

Dương Tam Kha là một nhân vật gây nhiều tranh luận trong lịch sử Việt Nam thế kỷ X, bởi ông vừa mang tiếng là người cướp ngôi nhà Ngô, vừa là trường hợp hiếm hoi trong lịch sử phong kiến Việt Nam mà sau khi mất quyền lực lại không bị giết, thậm chí còn được an trí, sống trọn tuổi già và để lại những dấu ấn nhất định trong đời sống xã hội. Cuộc đời và sự nghiệp của Dương Tam Kha phản ánh rõ những phức tạp của giai đoạn đầu tự chủ, khi trật tự chính trị còn non yếu và quyền lực trung ương chưa đủ mạnh để khống chế các thế lực địa phương.



Dương Tam Kha là con của Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ, một hào trưởng lớn ở Ái Châu, người đã kế tục sự nghiệp của họ Khúc, giành lại quyền tự chủ cho đất nước vào đầu thế kỷ X. Ngay từ khi còn trẻ, Dương Tam Kha đã theo cha chinh chiến, giữ vai trò một bộ tướng thân tín. Trong bối cảnh đó, ông được rèn luyện cả về quân sự lẫn chính trị, đồng thời gây dựng thế lực riêng trong hàng ngũ tướng lĩnh và hào trưởng địa phương. Khi Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn sát hại để đoạt quyền Tiết độ sứ, cục diện chính trị rơi vào khủng hoảng. Ngô Quyền, con rể của Dương Đình Nghệ, đã đứng lên tiêu diệt Kiều Công Tiễn và đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, mở ra một bước ngoặt lớn cho lịch sử dân tộc. Trong những biến cố ấy, Dương Tam Kha tiếp tục là bộ tướng của Ngô Quyền và tham gia vào các chiến dịch quân sự quan trọng, qua đó củng cố vị thế của mình trong triều đình mới.

Sau chiến thắng Bạch Đằng, Ngô Quyền lên ngôi vua, đặt nền móng cho nhà Ngô và nền quân chủ tự chủ của Việt Nam. Dương Tam Kha, với tư cách là em hoặc anh vợ của Ngô Quyền, đồng thời là con của một công thần khai quốc, trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn trong triều. Tuy nhiên, nền chính trị thời Ngô vẫn mang nặng tính cá nhân và quân sự, chưa có cơ chế kế vị rõ ràng và vững chắc. Khi Ngô Quyền mất năm 944, ông để lại hai con trai còn trẻ là Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn, đồng thời giao phó việc phò tá con trưởng cho Dương Tam Kha. Chính sự ủy thác này đã trở thành mấu chốt của bi kịch chính trị sau đó.

Thay vì thực hiện vai trò nhiếp chính và phò tá cháu lên ngôi, Dương Tam Kha đã lợi dụng thời cơ, dựa vào thế lực sẵn có để cướp ngôi nhà Ngô, tự xưng là Dương Bình Vương. Ngô Xương Ngập buộc phải chạy trốn, nương nhờ các hào trưởng địa phương để tránh sự truy bắt. Hành động này khiến Dương Tam Kha bị các sử gia truyền thống lên án gay gắt, coi ông là bề tôi phản nghịch, phụ lời ủy thác của tiên vương. Tuy vậy, nếu đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, có thể thấy việc Dương Tam Kha lên ngôi không chỉ xuất phát từ tham vọng cá nhân, mà còn phản ánh thực tế quyền lực lúc bấy giờ nằm trong tay các tướng lĩnh và hào trưởng có binh lực, hơn là trong tay một thiết chế triều đình còn non trẻ.

Trong sáu năm cầm quyền, Dương Tam Kha không phải là một ông vua chỉ biết dựa vào bạo lực. Các nguồn tư liệu cho thấy ông đã cố gắng duy trì sự ổn định chính trị và trật tự xã hội, khuyến khích khai khẩn đất hoang, đặc biệt ở các vùng như Chương Dương và Cổ Lễ. Những chính sách này góp phần ổn định đời sống dân cư trong bối cảnh đất nước vừa trải qua chiến tranh và đang đứng trước nguy cơ phân liệt. Đáng chú ý, Dương Tam Kha không tìm cách tiêu diệt hoàn toàn dòng dõi nhà Ngô. Trái lại, ông nhận Ngô Xương Văn, con thứ của Ngô Quyền, làm con nuôi, một hành động cho thấy ông vẫn ý thức được tính chính danh của họ Ngô và để ngỏ khả năng trao trả quyền lực trong tương lai.

Bước ngoặt xảy ra vào năm 950, khi Dương Tam Kha sai Ngô Xương Văn đem quân đi đánh dẹp các thế lực cát cứ. Trên đường xuất quân, Ngô Xương Văn quay lại lật đổ Dương Tam Kha và giành lại quyền lực cho nhà Ngô. Điều đặc biệt là sau khi bị phế truất, Dương Tam Kha không bị giết, cũng không bị giam cầm khắc nghiệt. Ngô Xương Văn, với tư cách là người từng được Dương Tam Kha nuôi dưỡng và trọng dụng, đã giáng ông xuống làm Chương Dương sứ. Quyết định này thể hiện rõ mối quan hệ cậu cháu đan xen giữa ân và oán, đồng thời phản ánh một nét nhân đạo hiếm thấy trong bối cảnh tranh đoạt quyền lực khốc liệt của thời đại.

Từ sau khi bị phế truất, Dương Tam Kha không gây thêm biến loạn nào cho nhà Ngô. Trái lại, ông lui về vai trò một hào trưởng địa phương, tập trung vào việc khai khẩn đất đai, phát triển nông nghiệp và ổn định đời sống dân cư. Những năm sau đó, ông cùng gia quyến đi xuống vùng Giao Thủy, đổi tên là Dương Tùng Khuê, tiếp tục công cuộc khai hoang, lập làng, đắp đê, làm thủy lợi. Hoạt động của ông ở giai đoạn này cho thấy một con người thực dụng và linh hoạt, biết rút lui khỏi chính trường khi thời thế không còn cho phép, đồng thời tìm cách đóng góp cho xã hội bằng những việc làm thiết thực.

Vai trò lịch sử của Dương Tam Kha còn gắn liền với vấn đề loạn 12 sứ quân. Sử cũ thường coi việc ông cướp ngôi nhà Ngô là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng cát cứ. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng loạn 12 sứ quân là hệ quả tất yếu của một quá trình tích tụ mâu thuẫn lâu dài, xuất phát từ sự suy yếu của quyền lực trung ương sau thời Bắc thuộc. Trong bối cảnh đó, hành động của Dương Tam Kha chỉ là chất xúc tác khiến các mâu thuẫn bùng phát, chứ không phải nguyên nhân duy nhất.

Nhìn lại cuộc đời Dương Tam Kha, có thể thấy ông là một nhân vật đa diện, vừa đáng trách vì đã cướp ngôi, vừa đáng suy ngẫm bởi cách ông rút lui khỏi quyền lực và không để lại “hậu họa” chính trị. Việc ông không bị giết sau khi mất ngôi, mà chỉ bị giáng chức làm Chương Dương sứ, phản ánh sự phức tạp của quan hệ chính trị – huyết thống thời bấy giờ, đồng thời cho thấy truyền thống nhân nghĩa và linh hoạt trong xử lý quyền lực của người Việt buổi đầu tự chủ. Chính điều đó khiến Dương Tam Kha trở thành một trường hợp đặc biệt trong lịch sử, không chỉ để phê phán, mà còn để hiểu sâu hơn về những lựa chọn và giới hạn của con người trong một thời đại đầy biến động.

Vietbf @ Sưu tầm